سرامیک از قدیمی‌ترین ساخته‌های انسان است. انسان از دوران باستان دریافت خاک رس اگر شکل داده و پخته شود، سخت و ماندگار می‌شود. از همان سفال‌های ساده تا کاشی‌های پرنقش مساجد ایران و سرامیک‌های امروزی، فرایند اصلی بر شکل‌دهی مواد معدنی و پخت آن‌ها استوار است. در این مقاله تاریخچه کاشی و سرامیک را از سفالگری باستان تا صنعت امروز مرور می‌کنیم.
سفالگری در دوران باستان
قدیمی‌ترین ظروف سفالی شناخته‌شده بیش از ۲۰ هزار سال قدمت دارند. با یکجانشینی و کشاورزی، سفال برای نگهداری غذا و آب به وسیله‌ای روزمره تبدیل شد. فلات ایران هم از مراکز مهم سفالگری بود و سفال‌های منقوش محوطه‌هایی مانند سیلک در کاشان، هزاران سال قدمت دارند.
آجر و کاشی لعاب‌دار
قدم بزرگ بعدی، کشف لعاب بود؛ لایه‌ای شیشه‌ای که روی سفال، آن را رنگی، براق و در برابر آب مقاوم می‌کرد. در بین‌النهرین و ایلام از آجرهای لعاب‌دار در بناها استفاده می‌شد. در چغازنبیل آثار لعاب‌دار دیده می‌شود و در دوره هخامنشی، نقش‌برجسته‌های آجری لعاب‌دار، مانند نقش سربازان در شوش، از نمونه‌های درخشان این هنر هستند.
دوران طلایی کاشی در ایران
پس از اسلام، کاشی به یکی از مهم‌ترین عناصر معماری ایرانی تبدیل شد. بسیاری واژه «کاشی» را برگرفته از نام شهر کاشان می‌دانند که از مراکز مهم تولید آن بود. چند شیوه مهم:
- کاشی زرین‌فام: کاشی با درخشش فلزی که به‌ویژه در کاشان تولید می‌شد.
- کاشی معرق: قطعات کوچک کاشی رنگی که مانند موزاییک کنار هم چیده می‌شوند و نقش می‌سازند.
- کاشی هفت‌رنگ: نقش با چند رنگ روی یک کاشی کشیده و پخته می‌شد. در دوره صفوی بسیار رایج شد و اجرای آن سریع‌تر از معرق بود.
مساجد و بناهای اصفهان، یزد، مشهد و شیراز، نمونه‌های بی‌نظیر این هنر را در خود دارند.
کاشی در جهان
در اروپا هم کاشی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد. کاشی‌های آبی و سفید دلفت در هلند و کاشی‌های نقش‌دار پرتغال و اسپانیا که به آزولخو معروف‌اند، از نمونه‌های مشهور هستند.
از کارگاه تا کارخانه
در قرن نوزدهم با روش پرس پودر، تولید صنعتی کاشی آغاز شد و در قرن بیستم کوره‌های تونلی، تولید را سریع‌تر و یکدست‌تر کرد. مراحل امروزی ساخت کاشی را در مقاله مراحل تولید سرامیک ببینید. پرسلان، سرامیک‌های ضدلغزش و چاپ دیجیتال، از تحولات دهه‌های اخیر هستند. درباره فناوری‌های جدید در مقاله فناوری‌های جدید کاشی و سرامیک ارائه شده است.
صنعت سرامیک در ایران امروز
ایران امروز از تولیدکنندگان بزرگ کاشی و سرامیک در دنیاست. سرامیک البرز از سال ۱۳۵۲ با انتقال تکنولوژی ژاپن تولید را شروع کرد و به‌ویژه در سرامیک استخری و مینیاتوری شناخته‌شده است. درباره سرامیک البرز بخوانید.
یک نمونه تاریخی قابل مشاهده، به‌جای تاریخ‌های بدون شاهد
موزه متروپولیتن یک کاشی ستاره‌ای زرین‌فام منسوب به کاشان با تاریخ ۶۰۸ هجری / ۱۲۱۱–۱۲۱۲ میلادی نگهداری می‌کند. صفحه اثر، جنس، تاریخ و محل انتساب را جدا ثبت کرده است. این نمونه نشان می‌دهد برای شناخت تاریخ کاشی بهتر است به خود اثر و اطلاعات موزه رجوع کنیم؛ تاریخ یک نمونه، تاریخ آغاز تمام هنر کاشی‌کاری نیست.
مشاهده کاشی زرین‌فام ستاره‌ای در مجموعه موزه متروپولیتن
معرق، هفت‌رنگ و موزاییک امروزی چه تفاوتی دارند؟
| شیوه | نقش چگونه ساخته می‌شود؟ | برداشت برای طراحی امروز |
|---|---|---|
| معرق | کنار هم قرار گرفتن قطعات رنگی بریده‌شده | طرح از تقسیم قطعات شکل می‌گیرد |
| هفت‌رنگ | نقاشی چندرنگ روی سطح کاشی | نقش می‌تواند از مرز قطعات مستقل باشد |
| تابلوی موزاییکی امروز | چیدمان قطعات صنعتی طبق نقشه رنگ | ابعاد قطعه بر جزئیات و فاصله دید اثر دارد |
برای سفارش تابلویی با الهام از طرح سنتی، تصویر مرجع، ابعاد، محل نصب و فاصله معمول دید را تعیین کنید. از نزدیک، مرز قطعات دیده می‌شود و از دور نقش کلی شکل می‌گیرد. یک طرح تاریخی زیبا به‌تنهایی مشخصات فنی مناسب استخر ندارد؛ مصالح امروزی باید جدا برای محیط آب بررسی شوند.
سوالات متداول
واژه کاشی از کجا آمده است؟
بسیاری آن را برگرفته از نام شهر کاشان می‌دانند که از مراکز مهم تولید کاشی در ایران بوده است.
تفاوت کاشی معرق و هفت‌رنگ چیست؟
در معرق، قطعات کوچک کاشی تک‌رنگ بریده و کنار هم چیده می‌شوند. در هفت‌رنگ، نقش با چند رنگ روی یک کاشی کشیده و پخته می‌شود.
تابلوهای سرامیکی امروزی ادامه همین هنر هستند؟
بله. تابلوهای سرامیکی استخر و نما با قطعات کوچک سرامیک، شبیه کاشی معرق، نقش می‌سازند. تابلو سرامیکی استخری را مشاهده کنید.